In dit artikel9 onderdelen
  1. Wat is een DPIA, en wanneer ben je het verplicht?
  2. Wat is een FRIA, en wanneer geldt die?
  3. Moet je ze allebei doen?
  4. Wat overlappen ze, en waar zitten de blinde vlekken?
  5. Twee concrete voorbeelden
  6. De sjabloonaanpak: zo pak je het efficiënt aan
  7. Wanneer hoef je géén FRIA te doen?
  8. Wanneer geldt het, en wie houdt toezicht?
  9. Bronnen

Twee formulieren, twee wetten, twee verschillende momenten. Als Nederlandse ondernemer die AI inzet voor sollicitatiescreening of kredietsystemen, stuit je vroeg of laat op de vraag: moet ik nu een DPIA doen, een FRIA, of allebei? Het antwoord is voor de meeste bedrijven eenvoudiger dan gedacht: de DPIA bijna altijd, de FRIA meestal niet. En het maakt nogal wat uit voor hoeveel werk je op je bord legt.

Wat is een DPIA, en wanneer ben je het verplicht?

Een DPIA, de gegevensbeschermingseffectbeoordeling, komt uit de AVG. Artikel 35 AVG schrijft voor dat je een DPIA moet uitvoeren wanneer een verwerking waarschijnlijk een hoog risico oplevert voor de rechten en vrijheden van personen. Drie situaties die bijna altijd een DPIA triggeren: systematische en uitgebreide beoordeling van mensen op basis van geautomatiseerde verwerking, grootschalige verwerking van bijzondere categorieën persoonsgegevens, en stelselmatige monitoring van publiek toegankelijke ruimten.

Een AI-systeem dat cv's beoordeelt? Dat valt nagenoeg altijd onder de eerste categorie. Een kredietscoringssysteem dat automatisch beslissingen neemt over leningen? Idem. De Autoriteit Persoonsgegevens noemt geautomatiseerde besluitvorming met significante gevolgen voor mensen als situatie waarin een DPIA nodig is.

De DPIA kijkt dus vanuit het perspectief van persoonsgegevens. Wat verzamel je, hoe lang bewaar je het, wie heeft er toegang, en wat zijn de risico's voor de betrokkenen? Het is een privacydocument, en de plicht geldt nu al.

Wat is een FRIA, en wanneer geldt die?

De FRIA, de grondrechten-impactbeoordeling, is een instrument uit de EU AI-verordening, specifiek Artikel 27. Het is een plicht van deployers (gebruiksverantwoordelijken), dus van de organisaties die een hoog-risico AI-systeem in gebruik nemen. Maar lang niet van alle deployers.

Artikel 27 geldt alleen voor deployers van hoog-risico AI-systemen uit Bijlage III (behalve kritieke infrastructuur, punt 2) die in een van deze groepen vallen:

  • Publiekrechtelijke organisaties, zoals gemeenten en uitvoeringsorganisaties;

  • Private partijen die openbare diensten verlenen, bijvoorbeeld in onderwijs, zorg of sociale huisvesting;

  • Deployers die AI gebruiken voor kredietwaardigheid of kredietscores van natuurlijke personen (Bijlage III, punt 5(b)), of voor risicobeoordeling en prijsstelling bij levens- en ziektekostenverzekeringen (punt 5(c)).

Een gewoon mkb-bedrijf dat AI inzet voor werving en selectie valt in geen van die groepen. Recruitment-AI is wel hoog-risico (Bijlage III, punt 4), maar dat brengt voor een private werkgever geen FRIA-plicht mee. De plichten die wel gelden staan in artikel 26: gebruik volgens de instructies, menselijk toezicht, logs bewaren en werknemers informeren.

Waar de DPIA vraagt 'wat doe je met persoonsgegevens', vraagt de FRIA 'wat is de impact op grondrechten'. Denk aan het recht op gelijke behandeling, op menselijke waardigheid, op non-discriminatie. Een AI-systeem kan privacyneutraal zijn maar toch grondrechten raken. Een sollicitatiefilter die mannen structureel hoger scoort dan vrouwen lekt misschien geen persoonsgegevens, maar schendt wél het gelijkheidsbeginsel.

Dit is het kernverschil: DPIA gaat over data, FRIA gaat over rechten.

Moet je ze allebei doen?

Alleen als je onder artikel 27 valt. Voor een gemeente die AI inzet bij uitkeringsaanvragen, of een kredietverstrekker die particulieren scoort, is het antwoord vaak ja: die systemen verwerken persoonsgegevens en hebben grote gevolgen voor mensen, dus er is ook een DPIA-plicht.

Daar is goed nieuws bij. Artikel 27 lid 4, zoals gewijzigd door de Digital Omnibus on AI (Verordening (EU) 2026/1744), bepaalt dat als een verplichting uit artikel 27 al is vervuld met een DPIA onder artikel 35 AVG, de deployer in de FRIA mag verwijzen naar de relevante onderdelen van die DPIA of die onderdelen erin mag opnemen. Daarnaast ontwikkelt het AI-bureau een vragenlijst-sjabloon, ook als geautomatiseerde tool, om de FRIA op een vereenvoudigde manier in te vullen (artikel 27 lid 5). Niet twee keer hetzelfde werk dus, maar één basis met verwijzingen.

Voor het Nederlandse mkb dat niet onder artikel 27 valt: de DPIA blijft verplicht waar de AVG dat vraagt. Een grondrechtenblik in die DPIA meenemen is verstandig, maar geen FRIA-plicht.

Wat overlappen ze, en waar zitten de blinde vlekken?

Beide instrumenten vragen je om het doel van het systeem te beschrijven, de betrokken categorieën personen te identificeren, en risico's te beoordelen. Dat deel schrijf je één keer.

Waar ze uiteenlopen:

DPIA vraagt specifiek naar:

  • Welke persoonsgegevens worden verwerkt?

  • Wat is de wettelijke grondslag?

  • Hoe lang worden gegevens bewaard?

  • Welke technische en organisatorische maatregelen beschermen de data?

  • Is er een verwerkersovereenkomst?

FRIA vraagt specifiek naar:

  • In welke processen en hoe vaak wordt het systeem gebruikt?

  • Welke groepen personen worden erdoor geraakt?

  • Welke specifieke risico's op schade lopen die groepen?

  • Hoe is het menselijk toezicht geregeld?

  • Welke maatregelen neem je als die risico's zich voordoen, inclusief interne klachtregeling?

Die laatste twee vragen zijn interessant. De FRIA dwingt je na te denken over wie er bij een beslissing betrokken is en wat er gebeurt als het misgaat. Dat gaat verder dan het AVG-recht op inzage; het gaat over de vraag of een mens de AI kan corrigeren.

Twee concrete voorbeelden

Sollicitatiescreening bij een private werkgever

Stel, je gebruikt een AI-tool die cv's rankt op geschiktheid. De DPIA is hier vrijwel zeker verplicht: hoe lang sla je die cv's op, op welke grondslag, wie binnen je organisatie kan ze inzien? Een FRIA is niet verplicht. Toch zijn de grondrechtenvragen nuttig om in je DPIA mee te nemen: scoort het systeem vrouwen of mensen met een niet-westers klinkende naam systematisch lager? Heb je dat getest? Hoe geef je afgewezen sollicitanten uitleg? Vanaf 2 december 2027 gelden daarnaast de deployerplichten uit artikel 26.

Kredietbeoordeling van particulieren

Een kredietverstrekker die een AI-model inzet om de kredietwaardigheid van natuurlijke personen te beoordelen, valt onder Bijlage III punt 5(b), en daarmee onder de FRIA-plicht. De DPIA dekt de persoonsgegevens. De FRIA gaat verder: heeft het model een historische bias richting bepaalde regio's of groepen? Wat zijn de gevolgen voor iemand die ten onrechte wordt afgewezen? Is er een bezwaarprocedure? AI die alleen wordt gebruikt om financiële fraude op te sporen, valt overigens niet onder punt 5(b).

De sjabloonaanpak: zo pak je het efficiënt aan

Val je onder artikel 27? Dan is de meest werkbare aanpak een geïntegreerd document met twee luiken. Deel A dekt de DPIA-vragen, deel B de FRIA-vragen, met verwijzingen naar deel A waar dat kan. De inleiding is gedeeld: systeembeschrijving, doelgroep, context.

Wat je nodig hebt:

  1. Een beschrijving van het AI-systeem en het beoogde gebruik

  2. Een inventarisatie van betrokken persoonsgegevens (DPIA-luik)

  3. Een analyse van de groepen die geraakt worden en de risico's voor hun grondrechten (FRIA-luik)

  4. Risico's en mitigerende maatregelen voor beide perspectieven, inclusief menselijk toezicht

  5. Conclusie en restrisico-acceptatie, ondertekend door de verantwoordelijke

Eén basisdocument, twee beoordelingen. Houd ook het sjabloon van het AI-bureau in de gaten zodra dat beschikbaar is.

Wat ook helpt: leg dit niet neer bij alleen de jurist of alleen de IT-afdeling. De FRIA vraagt om inzicht in hoe het systeem feitelijk werkt, en dat weet IT. De DPIA vraagt om juridische grondslag, en dat weet de jurist. Zet ze samen aan tafel.

Wanneer hoef je géén FRIA te doen?

In de meeste mkb-situaties. Niet elk AI-systeem is hoog-risico: een chatbot voor klantenservice over openingstijden, of een AI die facturen categoriseert, zit niet in Bijlage III. En ook bij hoog-risico AI geldt de FRIA alleen voor de drie groepen hierboven. Een DPIA kan nog steeds nodig zijn als er persoonsgegevens in zitten.

De eerste stap is dus altijd: bepaal of je systeem hoog-risico is, en zo ja, of je als organisatie onder artikel 27 valt.

Wanneer geldt het, en wie houdt toezicht?

De FRIA-plicht staat in hoofdstuk III van de verordening. Door de Digital Omnibus on AI geldt dat hoofdstuk voor Bijlage III-systemen pas vanaf 2 december 2027, en voor AI in producten onder Bijlage I vanaf 2 augustus 2028. Dat geeft tijd, maar een goede FRIA opstellen kost tijd, zeker als het systeem nog goed gedocumenteerd moet worden. De DPIA-plicht onder de AVG geldt nu al.

Toezicht op de AI-verordening loopt via nationale markttoezichthouders. In Nederland is de AP beoogd toezichthouder voor de meeste AI-toepassingen, maar nog niet aangewezen: de AP krijgt pas bevoegdheden zodra de Uitvoeringswet AI-verordening van kracht is. Hoe een ontbrekende FRIA wordt gesanctioneerd, laat de AI-verordening aan nationaal recht over.

De meeste bedrijven die hier iets missen, doen dat niet uit kwade wil, maar omdat ze niet wisten wat er van hen verwacht werd. Dat is oplosbaar.

Doe de gratis 2-minuten compliance-check op comply.khairos.ai en zie waar jouw AI-toepassingen staan, en wat je eerste stap zou moeten zijn.

Bronnen

  1. AVG

  2. geautomatiseerde besluitvorming met significante gevolgen voor mensen vereist een DPIA

  3. EU AI-verordening, specifiek Artikel 27

  4. Bijlage III

  5. Verordening (EU) 2026/1744 (Digital Omnibus on AI)

  6. comply.khairos.ai

Weet je niet waar jouw bedrijf staat?

Beantwoord 15 vragen over hoe je team AI gebruikt. Je krijgt een compliance-score en de gaten die je eerst moet dichten, als PDF.

Ben ik compliant? Check in 2 minZo werkt Khairos Comply