In dit artikel8 onderdelen
  1. Wat Artikel 86 precies eist
  2. Wie is de betrokkene?
  3. Het verschil met Artikel 22 AVG
  4. Twee concrete voorbeelden
  5. Hoe je dit documenteert en uitvoert
  6. Wat de AP er straks over vindt
  7. Wat je deze week kunt doen
  8. Bronnen

Wie op basis van een hoog-risico AI-systeem een besluit over iemand neemt, moet die persoon op verzoek kunnen uitleggen welke rol de AI daarin speelde. Niet als vage samenvatting, maar duidelijk genoeg dat de betrokkene er iets mee kan. Dat is de kern van Artikel 86 van de EU AI-verordening.

Wanneer geldt dit? Artikel 86 gaat over hoog-risico systemen uit Bijlage III. Sinds de Digital Omnibus (Verordening (EU) 2026/1744) gelden de regels voor die systemen vanaf 2 december 2027. Of het recht op uitleg al eerder kan worden ingeroepen, is juridisch niet uitgemaakt. Bereid je voor alsof het uiterlijk op 2 december 2027 geldt; dat geeft je ruim de tijd.

Veel HR-directeuren en compliance officers die ik spreek denken dat dit al geregeld is via de AVG. Dat klopt deels, maar Artikel 86 gaat verder. En het geldt voor een bredere groep besluiten dan Artikel 22 AVG.

Wat Artikel 86 precies eist

Kijk, de tekst is verrassend direct. Artikel 86 geeft iedere betrokkene het recht om van de gebruiksverantwoordelijke (deployer) duidelijke en zinvolle uitleg te krijgen over de rol van het AI-systeem in de besluitvorming en over de belangrijkste elementen van het genomen besluit. Dat geldt voor besluiten die de deployer neemt op basis van de output van een hoog-risico systeem uit Bijlage III (behalve kritieke infrastructuur, punt 2), als dat besluit rechtsgevolgen heeft of de persoon op vergelijkbare wijze aanzienlijk raakt, en de persoon vindt dat het nadelig is voor zijn gezondheid, veiligheid of grondrechten. Het recht geldt alleen voor zover het niet al elders in het Unierecht geregeld is.

Drie dingen springen eruit:

Significant effect. Een algoritme dat je kantoorverlichting regelt valt er niet onder. Maar een AI die meebeslist over je sollicitatie, je kredietwaardigheid, de premie van je levens- of ziektekostenverzekering, of je prestatiebeoordeling: dat zijn voorbeelden die expliciet in Bijlage III van de AI-verordening staan als hoog-risico toepassingen.

Zinvolle uitleg. De verordening vraagt niet om een technische dump van feature importances. Het gaat om begrijpelijke informatie over wat het systeem deed en welke elementen het besluit droegen. Een betrokkene moet kunnen beoordelen of er iets niet klopt.

Op verzoek. Het recht wordt getriggerd door een verzoek van de betrokkene. Je hoeft dus niet proactief na elk besluit een brief te sturen. Maar je moet wel klaarstaan om snel te reageren als iemand erom vraagt.

Wie is de betrokkene?

Dat is ruimer dan je misschien denkt. Het gaat om elke natuurlijke persoon die onderworpen is aan een besluit dat mede door een hoog-risico AI-systeem is genomen. Dus niet alleen klanten of consumenten. Ook:

  • Sollicitanten bij je bedrijf

  • Medewerkers bij wie een AI-systeem prestatiedata verwerkt

  • Klanten bij wie een AI de kredietwaardigheid inschat

  • Burgers bij wie een overheidsorgaan AI gebruikt om recht op een uitkering te beoordelen

Artikel 86 spreekt van iedere getroffen persoon ("affected person"), niet van de 'betrokkene' uit de AVG, en is niet beperkt tot geautomatiseerde besluiten.

Het verschil met Artikel 22 AVG

Dit is waar het interessant wordt. Artikel 22 van de AVG geeft mensen het recht om niet onderworpen te zijn aan volledig geautomatiseerde besluiten met rechtsgevolgen. Er moet een mens aan te pas komen, of je moet bezwaar kunnen maken.

Artikel 86 van de AI-verordening werkt anders. Het vereist geen volledig geautomatiseerd besluit. Zelfs als een mens de eindbeslissing neemt, maar daarvoor een hoog-risico AI-systeem heeft geraadpleegd, kan de betrokkene uitleg vragen over de rol van dat systeem.

Dat heeft grote praktische gevolgen. Een recruiter die zegt "ik heb zelf beslist, de AI deed alleen de preselectie" is geen afdoende antwoord. Als dat preselectie-systeem onder Bijlage III valt en het besluit erop gebaseerd is, heeft de afgewezen sollicitant recht op uitleg over de rol die de AI speelde.

Even serieus: dit gaat om een laag die boven de AVG ligt. Je AVG-compliance dekt dit niet automatisch af.

Twee concrete voorbeelden

Sollicitatie en recruitment

Je gebruikt een AI-systeem dat cv's scoort en kandidaten rankt op basis van vaardigheidsmatch, werkervaring en andere parameters. Een kandidaat wordt afgewezen en vraagt: waarom?

Artikel 86 vraagt dat je kunt uitleggen welke rol het systeem speelde en wat de belangrijkste elementen van het besluit waren. In de praktijk betekent dat bijvoorbeeld:

  • Welke factoren het systeem heeft meegewogen

  • Hoe zwaar de score van het systeem woog in jullie besluit

  • Of er specifieke drempelwaarden waren die de kandidaat niet haalde

Dat betekent dat je als deployer bij de aanbieder van het systeem moet hebben uitgevraagd hoe het werkt. Aanbieders van hoog-risico systemen moeten gebruiksinstructies meeleveren die deployers helpen de output te interpreteren (Artikel 13), en deployers moeten het systeem volgens die instructies gebruiken (Artikel 26 van de AI-verordening). Zonder die informatie kun je Artikel 86 lastig nakomen.

Kredietverstrekking en financiële diensten

Een kleine ondernemer vraagt een zakelijke lening aan. Het bank- of fintechsysteem gebruikt een AI-model voor kredietscoring. De aanvraag wordt afgewezen.

De betrokkene vraagt uitleg. Je moet dan kunnen aangeven:

  • Welke inputvariabelen het model heeft gebruikt (omzethistorie, sector, betalingsgedrag)

  • Welke variabelen relatief zwaar wogen in de negatieve beoordeling

  • Of er correcties mogelijk zijn als bepaalde data onjuist blijkt

Dit raakt ook aan het klachtrecht. Als de betrokkene vermoedt dat het systeem onjuiste of onvolledige data heeft gebruikt, wil je een manier hebben om dat aan te kaarten. Artikel 86 zelf geeft geen recht om het besluit aan te vechten; dat volgt uit andere regels, zoals de AVG en het gewone burgerlijk en bestuursrecht. Daarnaast kan iedereen een klacht indienen bij de markttoezichtautoriteit (Artikel 85). Een uitleg die mensen begrijpen, maakt die andere routes minder vaak nodig.

Hoe je dit documenteert en uitvoert

Dit is hoe het werkt in de praktijk:

Stap 1: Inventariseer je hoog-risico AI-systemen. Welke tools gebruik je die vallen onder Bijlage III? Denk aan recruitment-software, HR-analysetools, kredietbeoordelingssystemen, of systemen die toegang tot diensten bepalen.

Stap 2: Haal de uitlegbaarheidsoutput op bij je leverancier. Vraag expliciet: welke uitleg kan dit systeem genereren per individueel besluit? Leg dat vast in het contract. Als een leverancier zegt "dat kan het systeem niet", is dat een serieus compliance-probleem.

Stap 3: Maak een intern uitlegprotocol. Wie binnen jouw organisatie ontvangt een uitlegverzoek? Binnen welke termijn wordt gereageerd? Artikel 86 noemt geen termijn. De AVG geeft voor verzoeken van betrokkenen één maand; dat is een redelijk uitgangspunt.

Stap 4: Koppel dit aan je klachtenregeling. Het recht op uitleg staat niet op zichzelf. Zorg dat betrokkenen weten hoe ze bezwaar kunnen maken en wie intern bevoegd is om het besluit te herzien.

Stap 5: Train de betrokken medewerkers. Een HR-medewerker die een uitlegverzoek ontvangt, moet weten wat ze kan en mag zeggen. Artikel 4 van de AI-verordening verplicht elke aanbieder en deployer al sinds februari 2025 om maatregelen te nemen die de AI-geletterdheid van personeel ondersteunen, voor alle AI-systemen en niet alleen hoog-risico.

Wat de AP er straks over vindt

De Autoriteit Persoonsgegevens is de beoogde markttoezichthouder voor de meeste Bijlage III-toepassingen, zoals werk en onderwijs. Ze is nog niet aangewezen: de AP krijgt pas bevoegdheden onder de AI-verordening zodra de Nederlandse Uitvoeringswet in werking treedt, en die is nog een wetsvoorstel. Wel houdt de AP nu al toezicht op geautomatiseerde besluitvorming onder de AVG.

Artikel 86 staat niet in de boetecategorieën van Artikel 99. Lidstaten bepalen zelf welke sancties erop staan; Duitsland heeft bijvoorbeeld een nationale boete ingevoerd. Voor de plichten van deployers uit Artikel 26 geldt een maximum van 15 miljoen euro of 3% van de wereldwijde jaaromzet, waarbij voor het mkb en start-ups het lagere bedrag geldt.

Eerlijk gezegd: het risico op reputatieschade bij een klacht over een niet-uitlegbaar AI-besluit is voor veel bedrijven net zo reëel als een sanctie.

Wat je deze week kunt doen

Begin klein. Maak een lijst van alle softwaretools die je gebruikt voor beslissingen over mensen: sollicitanten, medewerkers, klanten. Check per tool of die onder Bijlage III van de AI-verordening valt. Vraag bij elke leverancier op wat hun uitlegbaarheidsfeatures zijn en of ze technische documentatie kunnen leveren.

Daarmee heb je de basis gelegd.

Als je wilt weten waar je precies staat, doe de gratis compliance-check op comply.khairos.ai. Twee minuten, en je weet welke verplichtingen voor jouw situatie het meest urgent zijn.

Bronnen

  1. Artikel 86 van de EU AI-verordening

  2. Bijlage III van de AI-verordening

  3. Artikel 26 van de AI-verordening

  4. Autoriteit Persoonsgegevens

  5. Verordening (EU) 2026/1744 (Digital Omnibus on AI)

  6. comply.khairos.ai

Weet je niet waar jouw bedrijf staat?

Beantwoord 15 vragen over hoe je team AI gebruikt. Je krijgt een compliance-score en de gaten die je eerst moet dichten, als PDF.

Ben ik compliant? Check in 2 minZo werkt Khairos Comply